MORFEMY

Głoska A jest samogłoską otwartą, wymawianą przy maksymalnym otwarciu ust. Podczas artykulacji A język spoczywa nisko w jamie ustnej, szczęka jest szeroko rozchylona, a wargi pozostają naturalnie otwarte, bez zaokrąglenia. Dzięki temu powietrze może przepływać swobodnie, a powstający dźwięk jest pełny, otwarty i bardzo donośny.

A jest jednym z najbardziej naturalnych dźwięków, jakie może wydać człowiek. Jego artykulacja ńe wymaga skomplikowanego ustawienia języka ani szczególnego napięcia mięśni twarzy, dlatego należy również do pierwszych dźwięków pojawiających śę w mowie dziecka.

Pełne otwarcie aparatu mowy pozwala wydobyć A z bardzo dużą siłą. Artykulacja angażuje oddech i przeponę, dlatego „AAAAA” jest najgłośniejszym podstawowym dźwiękiem mowy człowieka, pomijając gwizd. Ta właściwość ma bezpośredni związek ze znaczeniem głoski.

Głośnego „AAAAA!” człowiek używa naturalnie wtedy, gdy chce, aby ktoś go usłyszał i zareagował. Możemy w ten sposób zawołać osobę znajdującą śę daleko, zwrócić jej uwagę albo nagle ją ostrzec.

Jeżeli wołamy kogoś z oddali, chcemy, aby coś zrobił: odwrócił śę, spojrzał w naszym kierunku, zatrzymał śę albo do nas podszedł. Krzyk ma więc wywołać działanie i doprowadzić do zmiany dotychczasowego zachowania.

Jeszcze wyraźniej widać to podczas ostrzegania. Gdy widzimy, że ktoś może spaść, oparzyć śę albo znaleźć śę w innym zagrożeniu, możemy krzyknąć:

„AAA, uważaj!”

Celem takiego krzyku jest spowodowanie natychmiastowej zmiany działania. Chcemy, aby człowiek zatrzymał wykonywany ruch, odsunął śę, zmienił kierunek albo zrobił coś innego, co zapobiegnie zagrożeniu.

Znaczenia głoski A tworzą więc wynikowy ciąg:

AAAAA → zwrócenie uwagi → reakcja → działanie → zmiana działania → zmiana.

Dlatego głoska A oznacza: zmieniać, robić, działać.

Ą wymaga podobnego ułożenia ust jak O, dlatego w kolejności obiecadła znajduje śę bezpośrednio po O. Podczas jej wypowiadania wargi pozostają zaokrąglone, jednak do gestu znanego z O dochodzi dodatkowy ruch związany z kierowaniem dźwięku i powietrza również przez jamę nosową.

Ą jest głoską nosową – podczas jej artykulacji część powietrza przepływa przez jamę ustną, a część zostaje skierowana do jamy nosowej. Umożliwia to obńżenie podniebienia miękkiego, które otwiera połączenie prowadzące do nosa.

Znaczenie Ą wynika przede wszystkim z gestu połykania i przyjmowania.
Kiedy połykamy pokarm lub płyn, coś znajdującego śę wcześniej na zewnątrz zostaje przyjęte przez organizm i wprowadzone do jego wnętrza. Następuje więc ruch z zewnątrz do środka. Ten sam podstawowy obraz prowadzi do znaczenia wchłaniania – coś ńe tylko dostaje śę do wnętrza, ale zostaje przez większą całość przyjęte i pochłonięte. Znaczenia tworzą więc wynikowy ciąg:

gest połykania → przyjęcie do środka → wchłonięcie → pąknięcie.

Przyjąć oznacza dopuścić coś do wnętrza. Wchłonąć oznacza przyjąć coś w taki sposób, że zostaje pochłonięte przez większą całość. Pąknąć przedstawia natomiast skutek przyjmowania do wnętrza – coś przyjmuje zawartość, napełnia śę nią i zwiększa swoją objętość. Dlatego podstawowe znaczenia głoski Ą to: pąknąć, wchłonąć, przyjąć. Wszystkie opisują ten sam kierunek działania: coś znajdującego śę na zewnątrz zostaje przyjęte do wnętrza.

Zapis runiczny Ą jest zbliżony do zapisu O, podobnie jak zbliżone są ich gesty artykulacyjne. Do podstawowego znaku O dochodzi jednak dodatkowy element – krótka kreska, która odróżnia Ą i wskazuje na dodatkowe działanie. Pierwsza interpretacja tego elementu wiąże śę bezpośrednio ze znaczeniem głoski. O przedstawia okrąg i przestrzeń otaczającą, natomiast dodatkowy element Ą może przedstawiać coś znajdującego śę wewnątrz tej przestrzeni albo właśnie do niej wprowadzanego. Powstaje więc obraz czegoś, co zostaje przyjęte lub wchłonięte. Druga interpretacja wynika z podobieństwa znaku O do cyrkla. Dodanie kolejnego elementu może pozwalać odczytać znak jako możliwość wyznaczenia dwóch okręgów, w tym jednego znajdującego śę wewnątrz drugiego. Taki układ przedstawia większą całość obejmującą mniejszy element. W obu odczytaniach zachowany zostaje więc ten sam podstawowy sens: O – okrąg, otoczenie, obszar; Ą – przyjęcie czegoś do tego obszaru, wchłonięcie i znalezienie śę wewnątrz. Zapis runiczny pozostaje dzięki temu zgodny zarówno z podobieństwem artykulacyjnym O i Ą, jak i z wynikowym znaczeniem głoski Ą: pąknąć, wchłonąć, przyjąć.